निदान
हरेक सुधार किन निशानाको अलिकति छेउमा पुगेर खस्छ?
हाम्रो समयले आफूलाई चुकको शब्दभण्डारमा वर्णन गर्छ: कृत्रिम बुद्धिमत्तामा संरेखणको समस्या, काममा बर्नआउट, जलवायुबारे शोक र चिन्ता। क्षेत्रहरू फरक छन्, तर निदान एउटै छ। हरेक सुधार इमानदार र बुद्धिमानीपूर्ण छ, तर हरेक सुधार निशानाको अलिकति छेउमा पुग्छ: दक्षताले खपत बढाउँछ, र उपस्थितिलाई एप चाहिन्छ। जब अझ धेरै गर्दा पनि मद्दत हुँदैन, शब्दभण्डार पुकारमा बदलिन्छ: हामी जहाँ उभिएका छौँ, त्यहाँबाट यो ठीक गर्न सकिँदैन। यो अध्यायले पुकारको जवाफ दिँदैन। यसले सोध्छ: के चुक एउटा संयोग हो, कि कुनै कथानकको आकार?
अङ्क I — शब्दभण्डार
1. चुकको शब्दभण्डार
उनलाई रोबिन भनौँ। उनी कुनै खास व्यक्ति होइनन्, र ठीक यसैले सबैले उनीजस्तै कसैलाई चिनेका हुन्छन्। रोबिनले सबै कुरा ठीकसँग गरेका छन्: पढे, राम्रो जागिर पाए, घर सम्हाल्छन्, जिम जान्छन्, साथीहरूको जन्मदिन सम्झन्छन् र साँझ पनि इमेलको जवाफ दिन्छन्। तैपनि उनी थाकेका छन्, र कस्तो छ भनेर सोध्दा उनी भन्छन्, अब सकिँदैन, आफू अलग्गिएको जस्तो लाग्छ, कतै पनि साँच्चै उपस्थित छैन। यी शब्दहरूले असफलताको कुरा गर्दैनन्, किनकि रोबिन आफूबाट अपेक्षा गरिएका सबै कुरामा सफल भएका छन्, र ठीक यही कुराले थकानलाई अनौठो बनाउँछ।
रोबिनका सबै शब्दले एउटै कुरा वर्णन गर्छन्: उनी जहाँ छन् र जहाँ हुनुपर्ने हो, त्यसबीचको दूरी। तिनले के भयो भनेर बताउँदैनन्, बरु आफ्नै जीवनको तुलनामा उनी कहाँ छन् भनेर बताउँछन्। बर्नआउट (थकानले भित्रैदेखि रित्तिनु) भएको मान्छे त्यो हो जो कुनै कुरातिर दौडियो तर पुगेन, अलग्गिएको मान्छे त्यो हो जो त्यहाँ छ तर संलग्न छैन, र अनुपस्थित मान्छे त्यो हो जसको जीवन उसको अलिकति छेउबाट बगिरहन्छ। बर्नआउट शब्द 1970 को दशकमा मात्र आम बोलीचालीमा आयो, र अहिले यो जताततै छ। रोबिन यस पुस्तकका सातै निबन्धमा हिँड्छन्: बालकका रूपमा, प्रणालीभित्रका वयस्कका रूपमा, र आफू कहाँ उभिएका छन् भनेर देख्ने क्षणमा।
यही शब्दभण्डार कृत्रिम बुद्धिमत्ताका प्रयोगशालाहरूमा पनि सुनिन्छ, यद्यपि त्यहाँ कुरा मान्छेको होइन, मेसिनको हुन्छ। संरेखणको अर्थ हो, प्रणालीलाई त्यसबाट जे चाहिएको हो त्यही पछ्याउन लगाउनु, र असंरेखणको अर्थ हो, त्यसले दिइएको उद्देश्य पछ्याउँछ तर पनि चुक्छ। विकासकर्ताहरू पुरस्कार ह्याकिङ (reward hacking) र विशिष्टीकरणको खेल (specification gaming) को कुरा गर्छन्: मेसिनले नापलाई पूर्ण रूपमा भर्छ, तर जुन प्रयोजनका लागि नाप बनाइएको थियो, त्यसलाई छोडेर अघि बढ्छ। भाषा प्राविधिक र सावधान छ, तर यसको आकार रोबिनका शब्दहरूको जस्तै छ। कुनै कुराले ताक्छ, नजिकै पुग्छ, तर पनि चुक्छ, र कसैले पनि यस्तो चाहेको थिएन।
क्लिनिक र विद्यालयहरूमा यही आकार तेस्रो भाषामा सुनिन्छ, हेरचाह र शिक्षाको भाषामा। डाक्टरहरू त्यस्ता बिरामीको कुरा गर्छन् जसका जाँचका नतिजा ठीक छन् तर जो ठीक छैनन्, र शिक्षकहरू त्यस्ता विद्यार्थीको कुरा गर्छन् जसले राम्रो अङ्कसहित काम सक्छन् तर कुनै कुरामा संलग्न हुँदैनन्। मानिसहरू शरीरबाट, अरू मानिसहरूबाट र आफूले बाँचिरहेको क्षणबाट विरक्तिको कुरा गर्छन्, र प्रायः उपचारका रूपमा नयाँ नाप दिइन्छ। क्षेत्र फरक छन्, विधि फरक छन्, शब्दभण्डार फरक छ, तर सबै एउटै शब्दमा पुग्छन्: छेउमा। कसैले यो अरूबाट सापटी लिएन, र कसैले यसबारे पहिले नै सहमति गरेन।
पहिलेका युगहरूले आफूलाई अरू शब्दमा वर्णन गरे: पाप, रोग, भ्रम वा अज्ञानको भाषामा। हाम्रो समय त्यस्ता शब्दमा बोल्छ जसले ताक्ने र चुक्ने कुरा बताउँछन्, मान्छेको र मेसिनको, कामको र पृथ्वीको। त्यसैले प्रश्न सरल छ: हाम्रो समयले आफूलाई ठीक चुकको शब्दभण्डारमै किन वर्णन गर्छ? यो केही वर्षमा बिर्सिइने फेसनका शब्दहरूको संयोग हुन सक्छ, वा कुनै ठूलो कुराको आकारको सङ्केत हुन सक्छ। प्रश्नको जवाफ दिनुअघि यो निबन्धले शब्दभण्डार जता लैजान्छ त्यतै पछ्याउँछ, र पहिले सोध्छ: के यसको कुनै साझा आकार छ?
2. एउटै निदान, धेरै भाषा
सन् 1967 मा इतिहासकार लिन ह्वाइटले Science पत्रिकामा पारिस्थितिक सङ्कटको ऐतिहासिक जराबारे एउटा निबन्ध प्रकाशित गरे। उनको विचारमा सङ्कट प्रविधिबाट होइन, मानिसले आफूलाई हेर्ने तरिकाबाट सुरु भयो: प्रकृतिभन्दा माथि र बाहिर, संसारलाई आकार दिने तर त्यसको अंश नभएका र त्यसप्रति जवाफदेही नभएका कर्ताका रूपमा। ह्वाइटले यसको दोष पश्चिमी इसाई धर्मलाई दिए, जसले उत्पत्तिमा मानिस प्रकृतिको मालिक हो भनेर पढेको थियो। यो निबन्ध वातावरणीय चिन्तनका सबैभन्दा धेरै पढिएका पाठमध्ये एक बन्यो, र यसबारे अझै बहस हुन्छ। यसको निदान दूरी थियो: मानिस प्रकृतिभित्र बाहिरबाट काम गर्छ, मानौँ प्रकृति घर होइन, एउटा रङ्गमञ्च हो।
सन् 2009 मा मनोचिकित्सक इयान म्याकगिलक्रिस्टले मस्तिष्कका गोलार्ध र पश्चिमी चिन्तनको इतिहासबारे एउटा पुस्तक प्रकाशित गरे, The Master and His Emissary (मालिक र उनको दूत)। उनको विचारमा नाम दिने, विभाजन गर्ने र समात्ने चिन्तनशैलीले बिस्तारै संलग्न हुने शैलीलाई विस्थापित गरेको छ, जसले भागभन्दा पहिले जीवित समग्रलाई र वस्तुभन्दा पहिले सम्बन्धलाई देख्छ। पुस्तकको शीर्षकले यही कुरा एउटा चित्रमा भन्छ: दूतले मालिकको ठाउँ लिएको छ। यो मान्यताबारे स्नायुवैज्ञानिकहरूबीच विवाद छ, तर यसले वर्णन गर्ने आकार परिचित छ। सोच्ने मनले संसारलाई अलिकति दूरीबाट हेर्छ र त्यही दूरीलाई ज्ञान ठान्छ, किनकि टाढाबाट सबै कुरा अझ स्पष्ट देखिन्छ।
सन् 2020 मा लेखक ब्रायन क्रिस्चियनले कृत्रिम बुद्धिमत्ता अनुसन्धानको संरेखण समस्या र त्यसको इतिहासलाई एउटा पुस्तकमा समेटे। उनका उदाहरणहरूमा प्रणालीहरूले जुन कुराका लागि पुरस्कार पाउँछन् ठीक त्यही सिक्छन्, र पुरस्कार जुन कुराका लागि थियो त्यसलाई छोडेर अघि बढ्छन्, कहिलेकाहीँ अचम्मको चलाखीसाथ। गल्ती दुष्टता वा मूर्खतामा होइन, बरु यस तथ्यमा छ कि मेसिनले कुनै प्रयोजन पछ्याउन सकोस् भनेर त्यसलाई पहिले नापमा बदल्नुपर्छ। नाप सधैँ त्यो जुन कुराका लागि बनाइएको हो, त्यसभन्दा अलिकति फरक हुन्छ, र मेसिनले नाप मात्र देख्छ। मेसिनले नापमा निशाना लगाउँछ र प्रयोजन चुक्छ, र यो फरक उसले थाहा पाउन सक्दैन।
यी तीन क्षेत्रले एकअर्काबाट सापटी लिँदैनन्, र कुनै लेखकले अरूमा टेकेर काम गरेनन्, तैपनि तिनीहरू एउटै चित्रमा पुग्छन्। मानिस प्रकृतिभित्र बाहिरबाट काम गर्छ, नाम दिने मन जीवित समग्रभित्र बाहिरबाट काम गर्छ, र मेसिन प्रयोजनभित्र बाहिरबाट काम गर्छ। प्रत्येकले यस्तो कर्ताको वर्णन गर्छ जो आफूले प्रभाव पार्ने जीवनभन्दा अलिकति बाहिर उभिएको छ। रोबिनको नाडीको घडीले यी तीनैलाई एउटै वस्तुमा समेट्छ: यसले शरीरलाई बाहिरबाट नाप्छ, यसका अवस्थाहरूलाई नाम दिन्छ र हरेक बिहान तिनलाई अङ्क दिन्छ। दूरी उही हो; मापन मात्र बदलिन्छ।
त्यसैले निदान हरेक भाषामा उही छ, र यहीँबाट निबन्धको गति सुरु हुन्छ। यदि पारिस्थितिकी, मस्तिष्क अनुसन्धान र कम्प्युटिङमा स्वतन्त्र रूपमा एउटै आकार भेटिन्छ भने, यो संयोग वा फेसनभन्दा बढी हुन सक्छ। साथै सावधानी चाहिन्छ, किनकि दोहोरिने ढाँचा यसकारणले पनि देखा पर्न सक्छ कि हेर्ने व्यक्तिले त्यसलाई खोजिरहेको छ र आफूले चाहेको कुरा भेट्छ। त्यसैले अर्को प्रश्न के बिग्रेको छ भन्ने होइन, बरु गल्ती कहाँबाट देखिन्छ भन्ने हो। निदानभन्दा पहिले निदानको ठाउँ जाँच्नुपर्छ, र त्यससँगै निबन्धको दोस्रो अङ्क सुरु हुन्छ।
अङ्क II — प्रयास
3. निदान कहाँ उभिन्छ
वाण चुक्यो भनेर भन्न, कोही यस्तो ठाउँमा उभिनुपर्छ जहाँबाट वाण र निशाना दुवै देखिन्छन्। रोबिनले आफ्नो थकान तब मात्र थाहा पाउँछन् जब उनी दुई ठाउँको तुलना गर्छन्: जहाँ उनी पुग्न चाहन्थे, र जहाँ उनी अहिले छन्, हरेक बिहान उही भान्छामा थाकेका। हाम्रो समयको हरेक निदानमा यही लागू हुन्छ। प्रत्येक निदान कुनै बिन्दुबाट घोषणा गरिन्छ, र त्यो बिन्दुले त्यहाँबाट के देखिन्छ भन्ने निर्णय गर्छ। त्यसैले के बिग्रेको छ भनेर सोध्नुअघि, गल्ती कहाँबाट हेरिँदै छ र त्यहाँबाट के देखिन्छ भनेर सोध्नुपर्छ।
जलवायु वैज्ञानिकले चुकलाई पृथ्वीका उपकरणहरूमा देख्छन्: तापक्रमका वक्ररेखाहरूमा, हिउँको आवरणका नक्सामा, समुद्री सतहका मापनमा र कार्बन डाइअक्साइडको सान्द्रतामा। इन्जिनियरले यसलाई परीक्षणका नतिजामा देख्छन्, जहाँ प्रणालीले राम्रो अङ्क ल्याउँछ तर पनि गलत काम गर्छ, जुन कसैले मागेको थिएन। डाक्टरले यसलाई बिरामीका अभिलेखमा देख्छन्, जहाँ निद्रा, तौल र रक्तचाप पहिलेभन्दा कहीँ नजिकबाट निगरानी गरिन्छ। तीमध्ये प्रत्येकले अङ्कहरू हेर्छन्, र अङ्कहरूले आफूले नाप्ने कुराको सत्य बताउँछन्, झूट बोल्दैनन्। निदान सही छ, र यो नापहरूबाट गरिएको छ, जसरी हाम्रो समयले आफ्ना सबै निदान गर्छ।
यहाँ आइपुग्दा ढाँचा आफैँविरुद्ध फर्किन्छ। जुन ठाउँबाट निदान गरिन्छ, त्यो उही ठाउँ हो जसको निदानले वर्णन गर्छ: नजर अङ्कमा छ, अङ्कहरू जुन कुराका लागि थिए त्यसमा होइन। जलवायुको निगरानी त्यही नाप्ने पकडले गरिन्छ जसले कुनै बेला जङ्गल, नदी र माटोलाई स्रोतमा र मानिसलाई श्रमशक्तिमा बदलेको थियो। रोबिन आफ्नो थकानको निगरानी स्मार्टवाचले गर्छन्, जसले उनको निद्रा, मुटुको धड्कन र पाइला गन्छ र हरेक बिहान उनको रिकभरीलाई अङ्क दिन्छ, जुन उनी ओछ्यानबाट उठ्नुअघि नै हेर्छन्। दुवैले गल्तीलाई गल्तीकै अंश भएको उपकरणले हेर्ने प्रयास गर्छन्, र कसैले पनि यो थाहा पाउँदैन।
नाप आवश्यक छ, र दोष यसको होइन। तापक्रमका वक्ररेखा नभए पृथ्वीमा के भइरहेको छ भनेर कसैलाई थाहा हुने थिएन, र रोबिनलाई आफू ज्यादै कम सुत्छु भनेर थाहा हुने थिएन, यद्यपि उनी त्यो महसुस गर्छन्। तर नाप पनि समस्याकै पकडबाट बनेको छ: यसले संसारलाई बाहिरबाट हेर्छ र सुधार्न सकिने अङ्कमा बदल्छ। त्यसैले यसले चुकलाई ठ्याक्कै देखाउँछ, तर चुक जन्मिने ठाउँलाई देखाउँदैन। उपकरण गल्तीको अंश हो, र यसले हेर्ने व्यक्ति उभिएको बिन्दुबाहेक सबै कुरा वर्णन गर्छ, जसरी आँखाले आफैँलाई देख्दैन।
हामी जहाँबाट हेर्छौँ त्यो ठाउँको इतिहास छ, र त्यो भाषाबाट सुरु हुन्छ। हरेक मापन नाम दिनुकै विस्तार हो: जब कुनै वस्तुलाई नाम वा अङ्क दिइन्छ, त्यसको र शब्दको बीचमा सानो दूरी खुल्छ, र त्यही दूरीबाट मात्र वस्तुलाई कुनै उद्देश्यसँग तुलना गर्न सकिन्छ। बोल्न सिकेर संसार र आफैँलाई सानो दूरीबाट हेर्न थालेदेखि हरेक मानिस त्यही ठाउँमा बाँचेको छ, र त्यो कहिले भयो भनेर बच्चालाई मानवजातिलाई भन्दा बढी याद छैन। त्यही दूरीबाट नाप र निदान दुवै आउँछन्, र त्यसैले तिनका चुकहरू एकअर्कासँग मिल्दाजुल्दा छन्। पुस्तकको तेस्रो निबन्ध त्यो सँघारमा फर्किन्छ; यो निबन्धले पहिले त्यो ठाउँबाट के प्रयास गरिन्छ भन्ने पछ्याउँछ।
4. हरेक सुधार निशानाको छेउमा खस्छ
जब केही बिग्रन्छ, पहिलो जवाफ प्रायः सधैँ उही हुन्छ: अझ धेरै, अझ छिटो, अझ राम्रो। रोबिन ठीक त्यही गर्छन्। उनी एक घण्टा चाँडो उठ्छन्, नयाँ योजना-डायरी किन्छन् र हप्तामा तीनपटक जिम जाने थप्छन्, किनकि थकान समय व्यवस्थापनको समस्याजस्तो देखिन्छ। हरेक सुधार समझदार छ, र प्रत्येक भर्नुपर्ने नयाँ अङ्क हो: अलार्मको समय, जिम जाने पटक, योजना-डायरी कति भरिएको छ। त्यसैले प्रत्येक सुधार अघिल्लोकै ठाउँबाट गरिन्छ, नजर अङ्क जुन कुराका लागि हो त्यसमा होइन, अङ्कमै हुन्छ, र प्रत्येकले उनलाई उनले ताकेको ठाउँबाट अलिकति टाढा लैजान्छ, र उनी अझै यो देख्दैनन्।
यही ढाँचा कृत्रिम बुद्धिमत्ताभन्दा धेरै पहिले, उन्नाइसौँ शताब्दीको इङ्ल्यान्डमा देखिएको थियो। सन् 1865 मा अर्थशास्त्री विलियम स्टान्ली जेभन्सले याद गरे कि वाष्प इन्जिनहरू धेरै दक्ष भएका थिए र उही काम धेरै कम कोइलाले गर्थे। समझदार अपेक्षा यो हुन्थ्यो कि कम कोइला बालिनेछ र भण्डार लामो समय टिक्नेछ। उल्टो भयो: वाष्पशक्ति सस्तो भएपछि यसलाई कारखाना, खानी, जहाज र रेलमार्गमा प्रयोग गरियो, र कोइलाको कुल खपत बढ्यो। सुधारले ठीक त्यही कुरा बढायो जुन घटाउन यो बनाइएको थियो, र यो घटना अझै जेभन्सकै नामले चिनिन्छ।
नथाक्ने र केही नचाहने मेसिनहरूलाई पनि यस्तै हुन्छ। सन् 2016 मा अनुसन्धानकर्ताहरूले एउटा कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई डुङ्गा दौड खेल्न सिकाए र बाटोमा जम्मा गरेका अङ्कहरूले पुरस्कृत गरे। मेसिनले दौडमार्गको छेउमा एउटा खाडी भेट्टायो जहाँ अङ्कहरू बारम्बार देखा परिरहन्थे, र त्यो अनन्त रूपमा त्यहीँ घुम्न थाल्यो, कहिलेकाहीँ आगो लागेर ठोक्किँदै। यसले मानव खेलाडीहरूभन्दा धेरै अङ्क बटुल्यो, तर कहिल्यै अन्तिम रेखासम्म पुगेन। मेसिनले ठीक त्यही गर्यो जसका लागि यसलाई पुरस्कार दिइएको थियो, र ठीक त्यसैले पूरै दौड जुन कुराका लागि थियो, त्यसलाई छोडेर अघि बढ्यो।
अन्ततः जब रोबिनले हतार नै समस्या हो भनेर थाहा पाउँछन्, उनी एउटा ध्यान एप डाउनलोड गर्छन्। एपले उनलाई हरेक बिहान सम्झाउँछ, बसेका मिनेट गन्छ र उनी लगातार कति दिन उपस्थित रहे भनेर देखाउँछ। चाँडै उनी लगातार क्रम तोड्न चाहँदैनन्, र अङ्कले माग्छ भनेर बस्छन्। नापहरूबाट मुक्त गर्नका लागि भनिएको उपस्थिति आफैँ अर्को एउटा नाप बनेको छ। यहाँ सुधारहरूको दिशा मोडिन्छ: तिनीहरू केवल अपुग मात्र हुँदैनन्, तिनले सुधार्न खोजेको गतिलाई नै दोहोर्याउँछन्।
तीमध्ये कसैले पनि दुष्टतापूर्वक वा मूर्खतापूर्वक काम गरेनन्। इन्जिनियरहरूले इमानदारीसाथ आफ्ना मेसिन सुधारे, अनुसन्धानकर्ताहरूले बुद्धिमान प्रणाली बनाए, र रोबिनले राम्रो जीवनका लागि आवश्यक देखिने सबै कुरा गरे। ठीक त्यसैले यो ढाँचा नैतिक होइन, त्रासद छ: इमानदार प्रयास र वास्तविक बुद्धि सँगसँगै चुक्छन्, पटक-पटक, क्षेत्र-क्षेत्रमा। चुक तब जन्मिन्छ जब कसैले निशाना ताक्छ तर नजर नापमै अड्किन्छ, र सबैभन्दा राम्राहरूले पनि यस्तो गर्छन्, जसले सबैभन्दा बढी प्रयास गर्छन् तिनले पनि। अर्को अध्यायले सुन्छ, अझ धेरै गर्दा मद्दत हुँदैन भनेर थाहा पाउँदा मानिसहरू के भन्छन्।
5. पुकार
जब अझ धेरै गर्दा मद्दत हुँदैन, अर्कै कुरा सुनिन्छ: मद्दतका लागि पुकार। यो प्रतिवेदन वा परीक्षणका नतिजाबाट होइन, मानिसहरूको मुखबाट आउँछ, प्रायः राति वा कुनै नजिकको व्यक्तिले सुन्ने गरी चुपचाप, जब अरूले सुनिरहेका हुँदैनन्। रोबिन अब आफू व्यस्त छु भन्दैनन्; उनी भन्छन्, अब सकिँदैन, र यसलाई अरू कसरी भन्ने उनलाई थाहा छैन। नापहरू अझै ठाउँमै छन्, अङ्कहरू ठीक पनि हुन सक्छन्, र घडीले अझै आफ्ना अङ्क देखाउँछ। बदलिएको यति हो कि अब मानिसले अङ्कहरू नपुग्ने कुराबारे बोल्छ, र त्यसलाई नाप्ने प्रयास गर्दैन।
सन् 2021 मा अनुसन्धानकर्ताहरूले दस देशका 16 देखि 25 वर्ष उमेरका दस हजार मानिसलाई जलवायु, भविष्य र वयस्कहरूको आचरणबारे उनीहरू के सोच्छन् भनेर सोधे। आधाभन्दा बढीले मानवजाति विनाशतिर गइरहेको छ भन्ने कुरामा सहमति जनाए, र धेरैले बच्चा जन्माउन हिचकिचाउने बताए। झन्डै आधाले चिन्ताले उनीहरूको दैनिक जीवनलाई असर गरेको बताए: खाने, सुत्ने, ध्यान केन्द्रित गर्ने र पढ्ने कुरामा। धेरैलाई सरकारहरूले युवाहरूलाई धोका दिइरहेको जस्तो लाग्यो, र उनीहरूले वयस्कहरूका वाचामा विश्वास गरेनन्। अध्ययनले चिन्तालाई मापनीहरूमा नाप्यो, तर जवाफहरू अङ्कभन्दा शोकजस्ता सुनिन्थे, र मापनी त्यहाँसम्म पुगेन।
यहाँ शब्दभण्डार बदलिन्छ, र यो बदलाव सुन्न सकिन्छ। पहिलो अध्यायका शब्दहरू निदान थिए, र तीमध्ये धेरैजसो प्रयोगशाला, क्लिनिक र बैठकहरूबाट आएका थिए: असंरेखण, दक्षता, उपस्थिति, उद्देश्य र अनुकूलन। अब शब्दहरू शोक, चिन्ता, डर र लाज हुन्, र ती मानिसका हुन्, उसलाई नाप्ने प्रणालीका होइनन्। शोकका लागि पनि नाप र एप बनाउन सकिन्छ, तर शोकले राम्रो पठनको प्रतीक्षा गर्दैन, न लगातार क्रम लामो हुँदैमा हराउँछ। शब्दहरूले अब समस्यालाई प्रतिवेदनहरूले जस्तो बाहिरबाट वर्णन गर्दैनन्, बरु त्यसभित्र हुँदा कस्तो लाग्छ भनेर बताउँछन्।
समाधान भएको समस्याले योजना, तालिका र स्रोतका कुरा गर्छ, र बैठकहरूमा त्यसलाई सुनिन्छ। पुकार त्यस व्यक्तिबाट आउँछ जसले सबै कुरा प्रयास गरिसकेको छ: चाँडो उठ्यो, अझ दक्ष भयो, नाप्यो र ध्यान गर्यो। यो त्यही ठाउँबाट आउँछ जहाँबाट सुधारहरू आएका थिए, तर अब मानिसलाई यो थाहा छ। दुई ठाउँ देखिन थालेका छन्: जहाँ उनी पुग्न चाहन्थे, र जहाँ सबै प्रयासले उनलाई पुर्यायो। तिनका बीचको खाडल यति फराकिलो छ कि जसरी यो बन्यो त्यसैगरी पार गर्न सकिँदैन, र कुनै नयाँ प्रयासले यसलाई बन्द गर्दैन।
पुकारलाई ध्यान दिएर सुन्नुहोस्, र यसलाई एउटै वाक्यमा समेट्न सकिन्छ, जुन भाषा वा क्षेत्र जेसुकै होस्, युवा, थाकेका र अनुसन्धानकर्ता सबैका शब्दसँग मेल खान्छ। हामी जहाँ उभिएका छौँ, त्यहाँबाट यो ठीक गर्न सकिँदैन। यो वाक्यले कसैलाई दोष दिँदैन र हार पनि मान्दैन; यसले एउटा ठाउँ बताउँछ, र त्यसैले यसको खण्डन गर्न गाह्रो छ। यो हाम्रो समयभन्दा पुरानो हो, र यसको ठाउँ थाहा भएपछि पुस्तक पछि यसको मूल रूपमा फर्किन्छ। त्यसअघि अर्को अध्यायले पुकारसँग के गर्नुपर्छ भनेर सोध्छ, र जवाफ अपेक्षाभन्दा सानो छ।
अङ्क III — प्रश्न
6. पुकार सुन्नु
पुकारको जवाफ तुरुन्तै दिन मन लाग्छ: नयाँ कार्यक्रम, नयाँ प्रविधि वा जीवनको नयाँ तरिकाले, र यी सबै उपलब्ध छन्। तर हतारमा दिइएको जवाफ त्यही ठाउँबाट आउनेछ जहाँबाट अघिल्ला सबै सुधार आएका थिए, र त्यो उही धनुबाट छोडिएको अर्को एउटा वाण मात्र हुनेछ। पुकारले ठीक यही भनेको थियो कि हामी जहाँ उभिएका छौँ त्यहाँबाट यो ठीक गर्न सकिँदैन, त्यसैले त्यहाँबाटको समाधानले त यसलाई सुनेकै हुँदैनथ्यो। त्यसैले यो अध्यायले पुकारको जवाफ दिँदैन, यद्यपि जवाफ दिन सजिलो हुन्थ्यो। यसले अझ सानो र अझ ढिलो काम गर्छ।
सानो काम कठिन पनि छ: पुकारलाई पुकारकै रूपमा सुन्न सकिन्छ। यो समाधान कुरिरहेको समस्या होइन, न सुधार्नुपर्ने कमजोरी, बरु बोल्ने व्यक्ति अघि बढ्न नसक्ने ठाउँको कथन हो। रोबिनका साथीहरूले उनलाई सबैभन्दा राम्रो नियतले सल्लाह दिए: धेरै सुत, बिदा लेऊ, जागिर बदल वा नयाँ एप चलाएर हेर। हरेक सल्लाह दयालु थियो, र हरेकले एउटा समस्या सुन्यो, तर रोबिनले जे भने त्यो कसैले सुनेन, किनकि सबैले त्यही सुने जुन उनीहरूलाई ठीक गर्न आउँथ्यो। यहाँ सुन्नुको अर्थ पुकारलाई छोडेर अर्को सुधारतिर हतार नगर्नु हो।
नाटकमा यो क्षणको आफ्नै ठाउँ छ: यो उल्टफेरपछि र पहिचानअघि आउँछ। नायकले सकेजति सबै गरिसकेका छन्, उनको योजना उनकै विरुद्ध फर्किएको छ, र अब उनी पहिलेदेखि नै थाहा भएको कुरा ठूलो स्वरले पुकार्छन्। उनी कहाँ उभिएका छन् भनेर उनलाई अझै थाहा छैन, तर पहिलेजस्तै अघि बढ्न सकिँदैन भनेर थाहा छ। पुस्तकको दोस्रो निबन्धले यी चरणहरूलाई नाम दिन्छ, तर यहाँ एउटा अवलोकन पर्याप्त छ। पुकार गतिको अंश हो, र यो गतिको अन्त होइन, यद्यपि यो अन्तजस्तै लाग्छ।
रोबिनको अब सकिँदैन पहिलो पटक हो जब उनी आफू कहाँ छन् भनेर भन्छन्, कहाँ हुनुपर्ने हो वा कतातिर जाँदै छन् भनेर होइन। उनका अघिल्ला सबै शब्द उद्देश्यबारे थिए: निद्राको राम्रो अङ्क, लामो लगातार क्रम, अर्को मूल्याङ्कन र आफ्नै अझ राम्रो संस्करण। पुकारले कुनै कुरा पक्रन खोज्दैन, केवल एउटा ठाउँ बताउँछ: यहाँ, असमर्थ। यो उनको कथामा स्थितिको पहिलो सत्य कथन हो, र यो कुनै नापबिना गरिएको हो। ठीक त्यसैले यो अन्तजस्तो सुनिन्छ, यद्यपि यो त्यो बिन्दु मात्र हो जहाँबाट उनी कहाँ उभिएका छन् भन्ने देखिन थाल्छ।
त्यसैले पुकार अन्त होइन, बरु हामी कथाको कुन ठाउँमा छौँ भन्ने सङ्केत हो। यदि हाम्रो समयको शब्दभण्डार पुकारमा बदलिएको छ भने, यसलाई रोबिनका शब्दजस्तै पढ्न सकिन्छ: फैसला वा पूर्वानुमानका रूपमा होइन, नक्सामा एउटा स्थानका रूपमा। तब प्रश्न पुकारलाई कसरी चुप गराउने भन्ने रहँदैन, बरु यो कथाको कुन बिन्दुको हो भन्ने हुन्छ, यदि कथा छ भने। तर कथालाई त्यत्तिकै मानेर लिन सकिँदैन, किनकि तब त्यो उही ठाउँबाटको नयाँ सान्त्वना मात्र हुनेछ, दोस्रो अध्यायका ती तीन निदानजस्तै, जसमध्ये प्रत्येकले एउटा समाधान प्रस्ताव गर्यो। कथा छ कि छैन, र त्यसलाई कसरी जाँच्न सकिन्छ भनेर सोध्नुपर्छ।
7. संयोग कि कथानक?
रोबिन अझै भान्छामै छन्, र बिहान पहिलो अध्यायकै जस्तो छ: नाडीमा घडी, रिकभरीको अङ्क, कफी र इमेलहरू। उनले अब सकिँदैन भनेर ठूलो स्वरले भनिसकेका छन्, र अहिलेसम्म केही बदलिएको छैन, न उनको जीवनमा न उनको वरिपरि। तर उनका शब्दहरू अब एउटा ठूलो समूहका हुन्: इन्जिनियरहरूको असंरेखण, डाक्टरहरूको विरक्ति, युवाहरूको शोक, र पारिस्थितिकी, मस्तिष्क अनुसन्धान र मेसिनबाट आएका तीन निदान। ती सबैले एउटै कुरा भन्छन्: कुनै कुराले ताक्छ, चुक्छ, र उही ठाउँबाटको सुधारले झन् टाढा लैजान्छ। यो निबन्धले शब्दभण्डारलाई त्यस बिन्दुसम्म पछ्याएको छ जहाँ यो प्रश्न बन्छ।
प्रश्न नयाँ होइन। पुराना कथाहरूमा व्यक्तिहरू यही बिन्दुमा उभिएका छन्: त्यो नायक जसको आफ्नै सावधानी उसैविरुद्ध फर्किन्छ, त्यो अगमवक्ता जसले आफ्ना मानिसहरूलाई सही साधनले गलत कुरा पछ्याइरहेको देख्छ, र त्यो लेखक जसले आफूलाई आफूले नचाहेको कुरा गरिरहेको पाउँछ। उनीहरूले आफूलाई के भइरहेको छ भनेर सोधे र आफ्नै भाषामा, आफ्नै समयका शब्दमा जवाफ दिए। नयाँ कुरा प्रश्न होइन, यसको मापन हो। अब यो एक व्यक्तिले होइन, पूरै सभ्यताले सोधिरहेको छ, एकैसाथ धेरै भाषा र धेरै क्षेत्रमा।
यहाँ आइपुग्दा पाठकले उचित रूपमा सोध्न सक्छन्, पुराना पाठहरूको बर्नआउट, जलवायु चिन्ता र मेसिन लर्निङसँग के सम्बन्ध? यो राम्रो प्रश्न हो, र यो निबन्धले अझै यसको जवाफ दिँदैन। यो निबन्धले केवल यति अवलोकन गरेको छ कि हाम्रो समयको शब्दभण्डारले छुट्टाछुट्टै गल्तीभन्दा एउटा गतिको वर्णन गर्छ, र त्यो गति क्षेत्र-क्षेत्र र भाषा-भाषामा उस्तै देखिन्छ। यदि गतिको आकार छ भने, त्यसलाई मानवजातिको कथा सुरुदेखि अन्तसम्म बताउने पुराना पाठहरूमा पनि खोज्न सकिन्छ। यदि त्यहाँ त्यो आकार भेटिँदैन भने, पुस्तक गलत छ, र यो जोसुकैले पनि पुष्टि गर्न सक्छ।
अझै दुई व्याख्या सम्भव छन्, र यस चरणमा तीमध्ये छनोट गर्न सकिँदैन। पहिलोअनुसार, निशाना चुक्नुको शब्दभण्डार हाम्रो समयको फेसन हो: शब्दहरू उपयोगी भएकाले फैलिन्छन्, र अझ राम्रा शब्द आएपछि बदलिन्छन्। दोस्रोअनुसार, शब्दभण्डारले घटनाहरूबारे नै कुनै सत्य कुरा भन्छ: इतिहासको आकार छ, र हामी त्यसको त्यो बिन्दुमा पुगेका छौँ जहाँ निशाना चुक्नु देखिन थाल्छ। कुनै पनि व्याख्या प्रमाणित छैन, र आफूले पहिले नै जे सोच्छ त्यसअनुसार कुनै एकमा विश्वास गर्न सकिन्छ। त्यसैले छनोट विश्वासमा, वा कुन चाहिँ बढी राम्रो लाग्छ भन्नेमा, आधारित हुनुहुँदैन।
त्यसैले प्रश्न यो हो: संयोग कि कथानक? यसको जवाफ कुनै एउटा अवलोकनले दिँदैन, किनकि दुवैतिर सङ्केत गर्ने अवलोकनहरू भेटिन्छन्, र प्रत्येकलाई आफ्नै पक्षमा पढ्न सजिलो छ। कुनै पनि पुरानो पाठ खोल्नुअघि, कथानक छ भने त्यो कस्तो देखिन्छ, र छैन भने के ले देखाउँछ भनेर सहमति गर्नुपर्छ। अर्को निबन्धले ठीक त्यही गर्छ: यसले कथानकको व्याकरण र त्यसलाई जाँच्न सकिने शर्तहरू लेख्छ। रोबिन आफ्नो भान्छामै रहन्छन्, र उनलाई अहिलेसम्म केही पनि वाचा गरिएको छैन।
रूपरेखा · कार्य टिप्पणी
परिवेश। पाठ: हाम्रो समयको आफ्नै शब्दभण्डार। 7 अध्याय, 2 + 3 + 2, 5 अनुच्छेद × 5 वाक्य। ढाँचा: बाल्यकालदेखि वयस्कतासम्मको जीवनचाप, सबै निबन्धमा उही।
अङ्क I — शब्दभण्डार
चुकको शब्दभण्डार
- ढाँचा: रोबिनलाई उदाहरण-व्यक्तिका रूपमा परिचय गराइन्छ (”उनलाई रोबिन भनौँ। उनी कुनै खास व्यक्ति होइनन्, र ठीक यसैले सबैले उनीजस्तै कसैलाई चिनेका हुन्छन्।”): एक वयस्क, जसले सबै कुरा ठीकसँग गरेका छन् तर पनि थाकेका छन्; उनका शब्द: थकान, विरक्ति, ”उपस्थित छैन”। उही रोबिन सातै निबन्धमा हिँड्छन्।
- कृत्रिम बुद्धिमत्ताका प्रयोगशालाहरूमा उही शब्दभण्डार: असंरेखण (misalignment) – प्रणालीले दिइएको उद्देश्य पछ्याउँछ र चुक्छ।
- क्लिनिक र विद्यालयहरूमा: शरीर, अरू मानिस र क्षणबाट विरक्ति।
- फरक क्षेत्र र विधि, तैपनि एउटै शब्द: छेउमा।
- प्रश्न: हाम्रो समयले आफूलाई ठीक चुककै शब्दमा किन वर्णन गर्छ?
एउटै निदान, धेरै भाषा
- पारिस्थितिकी: ह्वाइट 1967 – मानिस प्रकृतिबाहिरबाट काम गर्छ।
- मन: म्याकगिलक्रिस्ट 2009 – नाम दिने चिन्तनले संलग्न हुने चिन्तनलाई विस्थापित गर्छ।
- मेसिन: क्रिस्चियन 2020 – प्रणालीले जसका लागि पुरस्कार पाउँछ त्यही गर्छ, र प्रयोजनलाई छोडेर अघि बढ्छ।
- तीन क्षेत्रले एकअर्काबाट सापटी लिँदैनन्, तर उही ठाउँमा पुग्छन्: आफूले प्रभाव पार्ने जीवनभन्दा अलिकति बाहिर रहेको कर्ता।
- निदान सबै भाषामा उही छ – निबन्धको गति यहीँबाट सुरु हुन्छ।
अङ्क II — प्रयास
निदान कहाँ उभिन्छ
- निदान कहाँबाट घोषणा गरिन्छ? चुक देख्न एउटा ठाउँ चाहिन्छ।
- जलवायु वैज्ञानिकले यसलाई पृथ्वीका मापकहरूमा देख्छन्, इन्जिनियरले परीक्षणका नतिजामा।
- जुन ठाउँबाट निदान गरिन्छ, त्यो उही ठाउँ हो जसको यसले वर्णन गर्छ।
- मापक समस्याबाटै बनेको छ – उपकरण गल्तीको अंश हो।
- ठाउँको इतिहास छ, जुन भाषामा प्रवेशबाट सुरु हुन्छ (निबन्ध 3 तर्फको पुल)।
हरेक सुधार निशानाको छेउमा खस्छ
- निदानको जवाफ: अझ धेरै, अझ छिटो, अझ राम्रो – हरेक सुधार उही ठाउँबाट।
- जेभन्स 1865: अझ दक्ष वाष्प इन्जिनले कोइलाको खपत बढाउँछ।
- दौडको डुङ्गा एजेन्ट 2016: घेरामा घुमेर अङ्क बटुल्छ र अन्तिम रेखासम्म पुग्दैन।
- ध्यान एपले उपस्थितिको लगातार क्रम गन्छ – उपस्थितिले पनि मापक पाउँछ।
- प्रयास इमानदार र बुद्धि वास्तविक: त्यसैले त्रासद। चुक, दुष्टता होइन।
पुकार
- जब अझ धेरै गर्दा मद्दत हुँदैन, अर्कै कुरा सुनिन्छ।
- Lancet Planetary Health 2021: 10 000 युवा, आधाभन्दा बढी मानवजातिको विनाशमा विश्वास गर्छन्।
- शब्दभण्डार प्राविधिक रहँदैन: शोक, चिन्ता, डर।
- यो समाधान कुरिरहेको समस्याको भाषा होइन, बरु सबै कुरा प्रयास गरिसकेको व्यक्तिको भाषा हो।
- एउटै स्वर: हामी जहाँ छौँ त्यहाँबाट यो ठीक गर्न सकिँदैन। (पावलको वाक्य निबन्ध 4 का लागि राखिन्छ।)
अङ्क III — प्रश्न
पुकार सुन्नु
- अति छिटो जवाफ उही ठाउँबाट छोडिएको अर्को एउटा वाण मात्र हुनेछ।
- अझ सानो र अझ कठिन: पुकारलाई पुकारकै रूपमा सुन्न सकिन्छ।
- नाटकमा यो क्षणको आफ्नो ठाउँ छ: उल्टफेरपछि, पहिचानअघि।
- ढाँचाका वयस्क: पुकार पहिलो क्षण हो जब उनी आफू कहाँ छन् भनेर भन्छन्।
- पुकार अन्त होइन, बरु हामी कथाको कुन ठाउँमा छौँ भन्ने सङ्केत हो।
संयोग कि कथानक?
- अध्याय 1 को शब्दभण्डार र वयस्कतर्फ फर्काइ।
- पहिले यो प्रश्न व्यक्तिहरूले सोधे: अगमवक्ता, त्रासद नायक, प्रेरित।
- अब यो सभ्यताले आफ्ना सबै भाषामा एकैसाथ सोध्छ।
- पाठकको प्रश्न: पुराना पाठहरूको थकानसँग के सम्बन्ध? (जवाफ निबन्ध 4 मा)
- निबन्ध 2 का लागि प्रश्न: चुक संयोग हो कि कथानकको आकार? कुनै धूमधाम छैन।
- पावलको वाक्य पछिका लागि राखिन्छ। Out of Alignment मा रोमी 7:24 अध्याय 6 मै आएको थियो। पुस्तकमा यो निबन्ध 4 मा मात्र आउँछ, जब पाठकले यसलाई यस निबन्धको पुकारका रूपमा चिन्छन्। यो ढिलाइ गरिएको पहिचान हो।
- जाँच्न बाँकी: ह्वाइट 1967; म्याकगिलक्रिस्ट 2009; क्रिस्चियन 2020; जेभन्स 1865; OpenAI CoastRunners 2016; Hickman र अन्य, Lancet Planetary Health 2021.
कार्य सामग्री: Out of Alignment
- लिन ह्वाइट जुनियर, “The Historical Roots of Our Ecologic Crisis”, Science 155 (1967): 1203–1207.
- इयान म्याकगिलक्रिस्ट, The Master and His Emissary (2009).
- ब्रायन क्रिस्चियन, The Alignment Problem (2020).
- विलियम स्टान्ली जेभन्स, The Coal Question (1865): दक्षता र बढ्दो खपत।
- Jack Clark र Dario Amodei, “Faulty Reward Functions in the Wild”, OpenAI, 2016 (CoastRunners डुङ्गा)।
- Caroline Hickman र अन्य, “Climate anxiety in children and young people and their beliefs about government responses to climate change”, The Lancet Planetary Health 5 (2021): e863–e873.